Wikipedia tuổi 25: Thành trì cuối cùng của sự thật giữa "cơn lũ" AI

Trong khi Thung lũng Silicon đang đốt hàng tỷ USD vào các chatbot có thể bịa chuyện một cách trơn tru, thì một đội quân 250.000 người vẫn đang miệt mài bảo vệ sự thật trên một website có giao diện như thể vừa bước ra từ những năm 2000. Hôm nay, ngày 15 tháng 1 năm 2026, Wikipedia chính thức tròn một phần tư thế kỷ tồn tại — một cột mốc không tưởng cho một dự án vận hành bằng lòng tin và sự tự nguyện.

Những chiến binh bảo vệ sự thật

Loạt phim không sa đà vào những con số khô khan mà lặn sâu vào cuộc đời của tám biên tập viên tiêu biểu. Đó là "Hurricane Hank", người đã dành trọn 21 năm cuộc đời — kể từ năm 2005 — để chạy đua với từng cơn bão. Ông không chỉ ghi chép dữ liệu; ông đang "số hóa" những thảm kịch như bão Katrina để thế giới không bao giờ quên.

Tại Ấn Độ, bác sĩ Netha đã biến chuyên môn y khoa thành vũ khí để quét sạch tin giả trong những năm tháng đại dịch COVID-19 tăm tối, đảm bảo mỗi dòng thông tin y tế đến tay người dùng đều phải được kiểm chứng khắt khe. Hay tại Nhật Bản, một thủ thư lớn tuổi vẫn bền bỉ bản địa hóa tri thức nhân loại sang tiếng Nhật mỗi ngày.

Jimmy Wales, nhà đồng sáng lập Wikipedia, nhận định đầy sắc sảo: "Vượt qua mọi dự đoán bi quan nhất, Wikipedia đã trở thành nền tảng của tri thức. Nó chứng minh rằng khi con người cùng nhau xây dựng niềm tin, chúng ta có thể biến những điều không thể thành có thể."

Năm trụ cột chống lại "hộp đen" thuật toán

Khi AI bắt đầu làm vẩn đục nguồn nước tri thức bằng những nội dung tự động hóa, Wikipedia vẫn kiên trì bám trụ vào 5 trụ cột cốt lõi. Khác với ChatGPT hay các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) vốn là những "hộp đen" thuật toán không rõ nguồn gốc, Wikipedia phơi bày mọi vết sẹo của sự tranh luận qua lịch sử chỉnh sửa công khai.

Điểm mấu chốt nằm ở cơ chế tự quản cực kỳ nghiêm ngặt: mỗi giây có 5,7 lượt chỉnh sửa. Dù bot đảm nhận khoảng 40% khối lượng công việc — chủ yếu là sửa lỗi chính tả và ngăn chặn phá hoại — nhưng quyền quyết định tối thượng vẫn nằm trong tay con người. Những dự án như "WikiProject AI Cleanup" đang trở thành rào chắn cuối cùng, nơi các biên tập viên thủ công rà soát và loại bỏ các đoạn văn bản "rác" do AI tạo ra.

Tuy nhiên, sự trung lập không phải lúc nào cũng êm đềm. Phía sau những bài viết chỉn chu là các cuộc "chiến tranh chỉnh sửa" (edit wars) khốc liệt, nơi các quan điểm đối lập va chạm nảy lửa để tìm ra một sự thật chung nhất. Đó là thứ quyền lực mà không một AI nào có thể mô phỏng được: sự đồng thuận của con người.

Sinh tồn hay tan biến trước các gã khổng lồ công nghệ?

Bước sang tuổi 25, Wikipedia không chỉ có hoa hồng. Nền tảng này đang kẹt giữa gọng kìm: một bên là các chính trị gia liên tục cáo buộc thiên vị, một bên là các tập đoàn công nghệ nghìn tỷ USD đang "hút" dữ liệu của Wikipedia để huấn luyện AI mà không hề trả phí hay ghi nhận thỏa đáng. Thêm vào đó, việc thiếu vắng các biên tập viên trẻ kế cận đang đặt ra một dấu hỏi lớn về sức sống dài hạn của dự án.

Với 7 triệu bài viết tiếng Anh và hàng trăm ngôn ngữ khác, Wikipedia vẫn là kho tài liệu tham khảo lớn nhất hành tinh. Nhưng liệu tính minh bạch và sự tận hiến của những tình nguyện viên như bác sĩ Netha hay "Hurricane Hank" có đủ sức chống lại làn sóng nội dung tổng hợp đang tràn ngập Internet?

Hành trình 25 năm qua đã chứng minh Wikipedia là một điều kỳ diệu của kỷ nguyên số. Nhưng trong 25 năm tới, khi tri thức dần trở thành món hàng độc quyền trong các hệ thống AI đóng kín, câu hỏi không còn là Wikipedia có bao nhiêu bài viết, mà là liệu thế giới có còn đủ kiên nhẫn để cùng nhau xây dựng một sự thật miễn phí hay không.