5.000 năm trước, người Brazil đã là "chúa tể" đại dương: Sự thật từ những chiếc lao xương
Một chiếc lao nhọn hoắt làm từ xương cá voi, nằm im lìm dưới lớp vỏ sò suốt 5 thiên niên kỷ, vừa chính thức xé toạc mọi lý thuyết khảo cổ học hiện đại.
"Ngân hàng dữ liệu" từ những núi vỏ sò Sambaqui
Bí mật nằm tại Vịnh Babitonga (bang Santa Catarina), bên trong những "Sambaqui" – các gò vỏ sò khổng lồ cao tới 30 mét. Đây không đơn thuần là bãi rác thực phẩm của người xưa, mà là những cấu trúc nhân tạo phức tạp được bồi đắp từ vỏ nhuyễn thể, tro bếp và xương thú qua hàng nghìn năm.
Trong suốt nửa đầu thế kỷ 20, nhiều gò Sambaqui đã bị san phẳng để lấy vôi xây dựng đường xá. May mắn thay, nhà khảo cổ Guilherme Tiburtius đã dành cả cuộc đời để "giành giật" hàng nghìn hiện vật từ tay những máy nghiền đá. Ngày nay, khi cầm trên tay những mảnh xương cá voi nhẵn bóng từ bộ sưu tập của Tiburtius tại Bảo tàng Joinville, đội ngũ nghiên cứu từ Đại học Tự trị Barcelona (UAB) mới thực sự hiểu ông đã cứu rỗi một chương lịch sử quan trọng đến thế nào.
Từ ZooMS đến sự thật về cuộc đi săn
Những chiếc đầu lao tìm thấy có kích thước vượt trội, dài và cứng cáp hơn bất kỳ công cụ đánh bắt nào từng được phát hiện tại Nam Mỹ. Bề mặt xương được mài bóng đến mức tinh xảo, các rãnh khía được tính toán để chịu được áp lực nước và sức vùng vẫy của những con cá voi tấm sừng lớn (baleen whales). Vết cắt trên xương cho thấy quá trình xẻ thịt diễn ra ngay sau khi con vật bị hạ gục – một bằng chứng đanh thép cho hành vi săn bắt chủ động.
HỘP THÔNG TIN: CUỘC ĐUA CÔNG NGHỆ TIỀN SỬ
- Nam Mỹ (Văn hóa Sambaqui): Săn cá voi từ 5.000 năm trước. Công cụ: Lao phóng bằng xương cá voi mài nhẵn, kích thước lớn.
- Bắc Bán cầu (Vùng Bắc Cực): Săn cá voi từ 3.500 - 4.000 năm trước. Công cụ: Lao đầu xoay bằng đá hoặc xương.
- Kết luận: Cư dân Brazil cổ đại đã làm chủ kỹ thuật săn bắt đại dương sớm hơn các nền văn hóa phương Bắc ít nhất một thiên niên kỷ.
Vũ trụ quan sau những nhát lao
Việc hạ gục một con cá voi dài 15 mét bằng thuyền độc mộc và lao tay không phải là chuyện kiếm ăn thông thường. Đó là một chiến dịch quân sự. Nó đòi hỏi sự hiệp lực của cả một cộng đồng: từ những thợ thủ công hiểu tường tận đặc tính cơ sinh học của xương, đến những thanh niên trai tráng sẵn sàng đối mặt với tử thần trên sóng nước.
Krista McGrath, một trong những nhà nghiên cứu trực tiếp phân tích các mẫu vật, nhận định rằng cuộc săn này mang đậm tính nghi lễ. Những chàng trai trẻ tham gia săn cá voi không chỉ mang về hàng tấn protein, mà cái họ tìm kiếm là sự công nhận và vị thế trong xã hội. Cá voi trở thành trung tâm trong đời sống tâm linh của người Sambaqui, thể hiện qua những bức tượng nhỏ (figurines) mô phỏng động vật biển được táng cùng người chết. Họ không chỉ sống nhờ biển, họ sống cùng hơi thở của biển.
Di sản đang bị sóng dữ đe dọa
Khám phá này không chỉ thay đổi vị thế của Nam Mỹ trên bản đồ khảo cổ thế giới, mà còn cung cấp dữ liệu sinh thái vô giá. Nhờ ZooMS, chúng ta biết được sự hiện diện của các loài cá voi lưng gù hay cá voi nhà táng tại những vùng nước mà ngày nay chúng hiếm khi xuất hiện do biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, khi chúng ta vừa mới bắt đầu chạm tay vào sự thật, thì những "kho lưu trữ" Sambaqui lại đứng trước nguy cơ biến mất. Sự đô thị hóa nóng hổi dọc bờ biển Brazil và mực nước biển dâng cao đang gặm nhấm các gò vỏ sò mỗi ngày.
Liệu có bao nhiêu chiếc lao xương và bao nhiêu bí mật về trình độ hàng hải của cha ông chúng ta đã vĩnh viễn nằm lại dưới đáy đại dương hoặc bị vùi lấp dưới những tòa nhà cao tầng? Câu hỏi đó không chỉ dành cho các nhà khảo cổ, mà dành cho tất cả chúng ta trong việc bảo tồn những mảnh ghép cuối cùng của lịch sử nhân loại.