Biophobia: Khi chúng ta đang tiến hóa để sợ hãi chính cội nguồn của mình

Tại một quán cà phê sang trọng ở trung tâm Quận 1, TP.HCM, một đứa trẻ sáu tuổi hét toáng lên, nhảy bổ vào lòng mẹ khi thấy một chú cào cào nhỏ lạc vào từ bồn cây cảnh. Trên tay em, chiếc iPad vẫn đang phát dở một video hoạt hình về rừng xanh rực rỡ sắc màu. Đây không phải là một phản ứng cá biệt. Đó là bức tranh biếm họa chân thực nhất về kỷ nguyên chúng ta đang sống: Con người tôn thờ thiên nhiên trên màn hình nhưng lại kinh tởm nó ngoài đời thực.

Chúng ta gọi đó là Biophobia – hội chứng sợ thiên nhiên. Nó không dừng lại ở nỗi sợ bản năng trước rắn độc hay hổ dữ; nó đã biến tướng thành một sự ác cảm vô lý với màu bùn đất, sự phiền nhiễu của tiếng ve, hay cảm giác "ghê ghê" khi chạm tay vào một chiếc lá ướt.

Thuật toán của nỗi sợ và sự trỗi dậy của "thiên nhiên kỹ thuật số"

Lần cuối cùng bạn chạm tay vào đất thật mà không thấy lo lắng về vi khuẩn là khi nào? Tại các đô thị lớn như Hà Nội hay Sài Gòn, nơi thế hệ Gen Z và Alpha lớn lên giữa những khối bê tông, sự kết nối với hệ sinh thái đang bị đứt gãy nghiêm trọng.

Thực tế là, chúng ta đang outsource (thuê ngoài) trải nghiệm thiên nhiên của mình cho các nền tảng mạng xã hội. Thuật toán của TikTok hay Facebook không ưu tiên những video về sự tĩnh lặng của rừng già; chúng ưu tiên những gì gây sốc. Những clip ngắn về trăn khổng lồ nuốt chửng con mồi, hay những tai nạn hy hữu trong rừng sâu được đẩy lên xu hướng nhờ cơ chế "fear-mongering" (gieo rắc sợ hãi).

Khi kinh nghiệm thực tế bằng không, não bộ của một cư dân đô thị sẽ tự động lấp đầy khoảng trống bằng những hình ảnh kinh dị đó. Thiên nhiên trong mắt người trẻ không còn là nơi để chữa lành, mà là một "vùng tối" đầy rẫy rủi ro và mất vệ sinh. Chúng ta đang rơi vào một vòng xoáy bệnh lý: Càng ít tiếp xúc, chúng ta càng sợ; càng sợ, chúng ta càng giam mình trong những căn phòng máy lạnh vô trùng, khiến nỗi sợ càng có cơ hội bám rễ sâu hơn.

Hệ lụy: Khi sự ghê tởm giết chết nỗ lực bảo tồn

Đừng nhầm tưởng Biophobia chỉ là vấn đề tâm lý cá nhân. Nó là một rào cản chính trị và xã hội khổng lồ. Tâm lý con người rất đơn giản: Chúng ta không bao giờ bảo vệ những gì chúng ta ghê tởm hoặc sợ hãi.

Tại sao nhiều người sẵn sàng đổ cả chai thuốc xịt côn trùng chỉ vì thấy một vài con kiến, hoặc đòi chặt hạ hàng cây cổ thụ trước nhà chỉ vì sợ... rụng lá và có sâu? Đó chính là biểu hiện của sự ác cảm tổng quát. Khi cộng đồng coi thiên nhiên là "kẻ xâm lược" đối với không gian sống tiện nghi, các chính sách bảo tồn đa dạng sinh học sẽ trở nên xa xỉ và phiền hà. Chúng ta đang ưu tiên những sản phẩm của nền văn minh – nhựa, thép, và màn hình smartphone – hơn là những giá trị sinh học nguyên bản vốn duy trì sự sống cho chính mình.

Sự tách biệt này còn tước đi của chúng ta một hệ thống miễn dịch tự nhiên. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng việc thiếu tiếp xúc với các vi sinh vật trong đất và không gian xanh đang làm gia tăng các bệnh dị ứng và rối loạn sức khỏe tâm thần ở các đô thị Việt Nam. Chúng ta đang tự nhốt mình trong những "nhà tù vàng" của công nghệ và vô tình vứt bỏ chiếc chìa khóa giải thoát duy nhất.

Ứng dụng công nghệ: Liều thuốc độc hay là giải pháp?

Nếu công nghệ góp phần tạo ra Biophobia, liệu nó có thể sửa chữa sai lầm này? Giới nghiên cứu đang chuyển hướng từ những lý thuyết suông sang các phương pháp thực tiễn như "tiếp xúc dần dần" (exposure therapy).

Thay vì ép một người sợ sâu bọ phải vào rừng ngay lập tức, các ứng dụng thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) có thể tạo ra những môi trường đệm. Hãy tưởng tượng một ứng dụng AR cho phép thanh niên Việt Nam quan sát hệ sinh thái dưới chân các tòa nhà cao tầng, nhận diện từng loài thực vật và hiểu về vai trò của chúng. Khi nỗi sợ được thay thế bằng kiến thức và sự tò mò, sự ác cảm sẽ biến mất.

Các thiết bị wearable (đồ công nghệ đeo người) trong năm 2026 cũng bắt đầu tích hợp các chỉ số "Nature-deficit" (thiếu hụt thiên nhiên), cảnh báo người dùng khi họ đã quá lâu không rời mắt khỏi màn hình để nhìn vào một khoảng xanh. Tuy nhiên, mọi ứng dụng chỉ là công cụ hỗ trợ. Chìa khóa thực sự nằm ở việc thay đổi tư duy giáo dục: Trẻ em cần được phép lấm bẩn, được phép quan sát một con gián hay một chú ong với sự tôn trọng thay vì sự la hét hốt hoảng từ người lớn.

Đã đến lúc đối diện với bùn đất

Chúng ta không thể chung sống hòa hợp với hành tinh này nếu vẫn nhìn nó qua lăng kính của sự sợ hãi. Biophobia không phải là một định mệnh sinh học, nó là một sản phẩm lỗi của quá trình đô thị hóa quá nhanh.

Vượt qua Biophobia không chỉ để cứu lấy môi trường, mà là để cứu lấy phần "người" nhất trong chúng ta. Hãy tự hỏi chính mình: Bạn sẽ chọn làm một cá thể cô độc trong thế giới máy móc vô trùng, hay là một phần của dòng chảy sự sống đầy màu sắc (và đôi khi là cả bùn đất)?

Lần tới, khi thấy một mầm cây mọc lên từ kẽ nứt bê tông hay một chú côn trùng nhỏ lạc vào nhà, hãy thử dừng lại một giây. Đừng vội vàng xua đuổi. Đó là lời nhắc nhở rằng, dù bạn có cố gắng trốn chạy đến đâu, cội nguồn vẫn luôn tìm cách kết nối lại với bạn.